Türkiye ve Somali: Bir kardeşliğin on yılı, on binlerce hikâyesi

Bazı ilişkiler bir anlaşmayla başlar; bu ilişki bir yardım eliyle başladı. 2011 yazında Doğu Afrika tarihinin en ağır kuraklıklarından biri Somali’yi vurduğunda, dönemin Başbakanı Recep Tayyip Erdoğan ailesi ve bakanlarıyla birlikte 19 Ağustos 2011’de Mogadişu’ya gitti. Bu, bölge dışından bir liderin yaklaşık yirmi yıldır şehre yaptığı ilk üst düzey ziyaretti. O gün atılan adım, bugün iki ülkeyi birbirine bağlayan çok katmanlı bir ortaklığın başlangıç noktası olarak anılıyor.

Aradan geçen sürede ilişki, tek bir jestin çok ötesine geçti. Diplomasi, ulaşım, sağlık, eğitim, ticaret ve güvenlik gibi birçok başlıkta somut bir varlığa dönüştü. Bu yazı, o varlığın bugün nereye geldiğine sade ve gerçekçi bir bakış sunuyor.

Diplomasinin dönüşü

Türkiye, Mogadişu’daki büyükelçiliğini 2011 sonunda yeniden açtı. Somali devletinin 1991’deki çöküşünün ardından başkentte büyükelçiliğini yeniden faaliyete geçiren ilk Afrika dışı ülke oldu. Beş yıl sonra, 3 Haziran 2016’da Cumhurbaşkanı Erdoğan, o dönem dünyadaki en büyük Türk büyükelçiliği olarak tanıtılan yeni ve geniş yerleşkeyi hizmete açtı.

Diplomatik temas yalnızca bir bina meselesi değildi. Karşılıklı üst düzey ziyaretler, kalkınma anlaşmaları ve eğitim bursları, iki başkent arasındaki trafiği sürekli kıldı. Aralık 2024’te Ankara’nın ev sahipliğinde Somali ile Etiyopya arasında varılan ve “Ankara Bildirisi” olarak anılan uzlaşı, Türkiye’nin bölgesel bir arabulucu olarak da masada olduğunu gösterdi.

Gökyüzünden gelen köprü

İlişkinin en görünür simgelerinden biri gökyüzünde. Türk Hava Yolları, 6 Mart 2012’de İstanbul–Mogadişu seferlerini başlattı ve 1991’den bu yana Mogadişu’ya tarifeli sefer düzenleyen ilk uluslararası havayolu oldu. Yıllarca dünyanın büyük bir bölümüne kapalı kalmış bir başkent için bu, sıradan bir uçuş değil; dışarıyla yeniden kurulan bir bağdı.

İstanbul aktarmalı tek bir bağlantı, Mogadişulu bir tüccarı, öğrenciyi ve aile ziyaretçisini dünyanın geri kalanına açtı.

Sefer güzergâhı ve sıklığı yıllar içinde değişti; bu yüzden güncel tarife için her zaman havayolunun resmî kaynaklarına bakmak gerekir. Ama temel gerçek değişmedi: hat, açıldığı günden beri kesintisiz işleyen bir köprü oldu.

Liman, havalimanı ve ticaret

Ekonomik bağ da somut. Mogadişu Limanı 2014’ten bu yana bir Türk şirketi (Albayrak) tarafından, başkentin uluslararası havalimanı Aden Adde ise 2013’ten bu yana yine bir Türk operatör (Favori LLC) tarafından işletiliyor. Bu iki kapı — bir ülkenin denizle ve gökyüzüyle bağı — Somali ekonomisinin can damarları arasında.

İki ülke arasındaki ticaret büyük ölçüde Türkiye’den Somali’ye yapılan ihracata dayanıyor; yıllık hacim son dönemde birkaç yüz milyon dolar bandında seyretti. Kaynaklar yöntem farkıyla değişen rakamlar verdiği için bu tutarları kesin değil, yaklaşık olarak okumak doğru olur. Son yıllarda enerji alanı da gündeme geldi: Türkiye ile Somali, deniz ve kara sahalarında hidrokarbon araştırmasına yönelik iş birliği anlaşmaları imzaladı.

Güvenlik ve eğitim ortaklığı

Türkiye’nin Mogadişu’daki en tartışılan ama aynı zamanda en kurumsal varlıklarından biri TURKSOM askerî eğitim merkezi. 30 Eylül 2017’de açılan merkez, Somali hükümetinin daveti üzerine ve Somali Ulusal Ordusu’na eğitim vermek amacıyla kuruldu. Burayı bir işgal gücü gibi değil, ev sahibi devletin kendi güvenlik kapasitesini inşa etmesine destek veren bir eğitim akademisi olarak okumak, olgulara en uygun çerçeve.

Şubat 2024’te imzalanan Savunma ve Ekonomik İş Birliği Çerçeve Anlaşması bu ortaklığı denize taşıdı; anlaşma, Türkiye’nin Somali’nin uzun kıyı şeridini koruma ve deniz kuvvetlerini geliştirme konusunda destek vermesini öngörüyor. Anlaşma, Somali parlamentosu tarafından da onaylandı.

Somali’deki güvenlik tablosunun kırılgan olduğunu ve silahlı grup el-Şebab’ın oluşturduğu tehdidin sürdüğünü unutmamak gerekir. Türkiye’nin askerî ve sivil desteği, bu tabloda Somali Federal Hükümeti’yle birlikte yürütülen bir iş birliği olarak şekilleniyor.

Rakamların ötesinde

Bütün bu başlıkların altında, çoğu zaman manşete çıkmayan bir insan dokusu var: Mogadişu’da görev yapan Türk doktorlar, mühendisler, öğretmenler ve teknik personel; Türkiye’de okuyan Somalili öğrenciler; iki ülke arasında mekik dokuyan tüccarlar. Türkiye’deki Somali topluluğu da hatırı sayılır bir büyüklüğe ulaştı; İstanbul ve Ankara’da Somalili işletmeler, kafeler ve ofisler görünür hale geldi.

Türkiye–Somali ilişkisi, bir kıtlık gününde kurulan dayanışmanın yıllar içinde nasıl kalıcı bir ortaklığa dönüşebileceğinin örneği. Önümüzdeki sayılarda Mogadişu’daki Türk kurumlarını — hastaneyi, okulları ve kalkınma projelerini — daha yakından ele alacağız.