Türkiye ve Sudan: Köklü bir bağ, savaşın gölgesinde

Bu yazıya bir uyarıyla başlamak gerekiyor: Sudan, Nisan 2023’ten bu yana Sudan Silahlı Kuvvetleri ile Hızlı Destek Kuvvetleri arasında süren bir iç savaşın içinde. Bu savaş, dünyanın en büyük yerinden edilme ve açlık krizlerinden birine yol açtı; milyonlarca insan evini terk etti, milyonlarca insan insani yardıma muhtaç hale geldi. Türkiye–Sudan ilişkisini anlatırken bu gerçeği bir dipnot değil, çerçevenin kendisi olarak almak zorundayız. Bu gazete savaşın taraflarından hiçbirini desteklemez; yalnızca olguları, tarihleriyle birlikte aktarır.

Asırlara uzanan kök

Türkiye ile Sudan arasındaki bağ yeni değil. Kızıldeniz kıyısındaki Sevakin (Suakin) adası, Osmanlı döneminde önemli bir liman ve Afrikalı hacıların Mekke yolculuğunda bir durak noktasıydı. Bu ortak tarih, modern ilişkinin de duygusal zeminini oluşturdu.

2017 Aralık’ında Cumhurbaşkanı Erdoğan, bir Türk cumhurbaşkanının Sudan’a ilk ziyaretini gerçekleştirdi; yanında yaklaşık 200 iş insanı vardı ve çok sayıda anlaşma imzalandı. Sevakin’deki Osmanlı eserlerinin restorasyonu da bu dönemde TİKA aracılığıyla gündeme geldi. Türkiye, projenin amacının askerî değil, sivil ve turistik olduğunu vurguladı.

Savaşın değiştirdiği tablo

15 Nisan 2023’te başkent Hartum’da çatışmalar patlak verdiğinde, ilişkinin somut ayakları da bir anda değişti:

• Tahliye. Türkiye, ülkedeki 1.380’den fazla vatandaşını Nisan 2023’te tahliye etti; çoğu kara yoluyla Etiyopya üzerinden İstanbul’a ulaştı.
• Büyükelçilik. Türkiye, büyükelçiliğini Mayıs 2023’te Hartum’dan Port Sudan’a taşıdı ve diplomatik faaliyetlerini buradan sürdürdü.
• Uçuşlar. Türk Hava Yolları’nın Hartum seferleri savaşla birlikte durduruldu; Hartum havalimanı çatışmalardan zarar gördü ve uzun süre kapalı kaldı. Havayolu, yaklaşık 29 aylık aranın ardından Sudan’a dönüşünü 17 Eylül 2025’te yaptı, ama Hartum’a değil, haftada üç sefere çıkardığı Port Sudan hattıyla. Hartum’a normal tarifeli ticari sefer bu yazının hazırlandığı dönemde yeniden başlamamıştı. Savaş koşullarında tarifeler ani değişebildiği için seyahat planlamadan önce güncel durumu turkishairlines.com’dan ve resmî seyahat uyarılarından doğrulamak şart; Hartum’a ulaşım gerektiğinde komşu ülke merkezleri üzerinden alternatif güzergâhlar değerlendirilebilir.

Savaş, bir ilişkinin haritasını da yeniden çizer: büyükelçilik taşınır, uçuş bir başka şehre iner, “yarın” belirsizleşir.

Bugün nerede duruyoruz?

Savaşa rağmen diplomatik temas tümüyle kesilmedi. İki ülke arasında iş insanlarına yönelik vize muafiyeti gibi adımlar konuşuldu ve Türkiye, çatışmada olası bir arabulucu olarak da anıldı. İki ülke arasındaki ticaret hacmi ise savaş öncesi seviyelerinden (2022’de yaklaşık 680 milyon dolar) belirgin biçimde geriledi.

Burada dürüst olmak gerekiyor: Sevakin restorasyonu, tarım yatırımları, okullar ve kültür merkezleri gibi savaş öncesi başlıkların bugünkü durumu büyük ölçüde belirsiz ya da askıda. “Yeniden inşa” da henüz bir gerçek değil, barışa bağlı bir umut. Sudan’ı pasif bir yardım alıcısı olarak değil, derin tarihî bağları olan egemen bir ortak olarak görmek; ve her şeyden önce, ülkedeki insani acıyı küçümsememek, bu yazının iki temel ilkesi.

Ülkedeki Türk varlığı

Savaş öncesinde Sudan, Türkiye’nin Afrika’daki en kurumsal şekilde temsil edildiği ülkelerden biriydi. Türkiye’nin Hartum’daki büyükelçiliği yıllarca faal kaldı; çatışmaların ardından temsilcilik Mayıs 2023’te Port Sudan’a taşındı ve diplomatik varlık buradan sürdürüldü. TİKA, savaş öncesinde Sudan’da kalkınma, sağlık ve restorasyon alanlarında çok sayıda proje yürüttü; Sevakin’deki Osmanlı eserlerinin onarımı bunların en simgesel olanıydı. Türkiye Maarif Vakfı da ülkede okullaşma çalışması yürütmüştü; bu faaliyetlerin önemli bölümü savaş koşullarında askıya alındı ya da kesintiye uğradı.

Savaş öncesinde Hartum ve çevresinde Türk şirketleri, tüccarlar ve teknik personelden oluşan görünür bir topluluk vardı; çatışmaların başlamasıyla bu topluluğun büyük bölümü tahliye edildi. İki ülke arasındaki iş ilişkileri DEİK çatısı altındaki iş konseyi temasları üzerinden de yürütülmüştü. Bugün ülkedeki Türk varlığının ölçeği büyük ölçüde belirsiz; sayısal bir tahmin vermek, koşullar nedeniyle yanıltıcı olur. Türk vatandaşlarına yönelik güncel güvenlik, vize ve konsolosluk konularının mutlaka Türkiye’nin Port Sudan’daki büyükelçiliğinden doğrulanması gerekir.

Sonuç

Türkiye–Sudan ilişkisi, yüzyıllara yaslanan bir bağ ile bugünün ağır gerçekliği arasında duruyor. Köprü hâlâ ayakta; ama üzerinden geçen trafik, savaşın bitmesini bekliyor.