Afrika'da yaşayan Türkler için vergi mukimliği rehberi

Afrika’da çalışan, şirket işleten veya proje yürüten Türk vatandaşlarının en çok ertelediği konu vergi mukimliğidir. Sorun genellikle yıllar sonra, Türkiye’ye dönüşte veya bir banka sorgusunda ortaya çıkar ve geriye dönük düzeltmesi pahalı olur.

Mukimlik nedir, neden belirleyici?

Vergi hukukunda mukimlik, bir kişinin hangi ülkede tam mükellef sayılacağını belirler. Tam mükellefiyet kural olarak dünya çapındaki gelirin o ülkede beyan edilmesi anlamına gelir. Dar mükellefiyette ise yalnızca o ülkede elde edilen gelir vergilendirilir.

Dolayısıyla “maaşımı Afrika’da alıyorum, Türkiye’yi ilgilendirmez” cümlesi tek başına doğru değildir. Belirleyici olan paranın nerede ödendiği değil, sizin hangi ülkenin mukimi sayıldığınızdır.

İki ülke de sizi mukim sayarsa

Bu, uygulamada sık görülen bir durumdur. Türkiye’de eviniz ve aileniz kalmış, siz Afrika’da bir ülkede uzun süreli çalışıyor olabilirsiniz. Her iki ülke de kendi iç mevzuatına göre sizi mukim kabul edebilir.

Çifte vergilendirmeyi önleme anlaşmaları tam olarak bu düğümü çözmek için vardır. Anlaşmalar, iki ülkenin de mukim saydığı kişiler için sıralı ölçütler getirir: daimî olarak kalınabilen mesken, hayatî menfaatlerin merkezi, mutat oturma yeri ve vatandaşlık. Bu ölçütler sırayla uygulanır ve genellikle tek bir ülkede karar kılınır.

Anlaşmalar ayrıca gelir türlerine göre vergilendirme hakkını paylaştırır. Ücret, serbest meslek kazancı, temettü, faiz ve gayrimenkul geliri farklı kurallara tabidir. Bir gelir türü için doğru olan, diğeri için doğru olmayabilir.

Hangi ülkelerle anlaşma var?

Türkiye’nin Afrika’da birden çok ülkeyle çifte vergilendirmeyi önleme anlaşması bulunur ve bu ağ zaman içinde genişlemektedir. Ancak kıtanın tamamını kapsamaz.

Burada tahmin yürütmemek önemlidir. Anlaşmanın varlığı, yürürlük tarihi ve kapsamı için Gelir İdaresi Başkanlığı’nın yayımladığı yürürlükteki anlaşmalar listesine ve Dışişleri Bakanlığı’nın konuya ilişkin sayfasına bakın. Bir danışmanın sunumundaki eski listeye göre plan yapmayın; anlaşma imzalanmış ancak henüz yürürlüğe girmemiş olabilir.

Anlaşma yoksa iki ülkenin iç mevzuatı ve varsa mahsup imkânları devreye girer; bu durumda profesyonel destek daha da gereklidir.

Mukimlik belgesi

Anlaşma hükümlerinden yararlanabilmek için genellikle mukimlik belgesi istenir. Bu belge, hangi ülkenin mukimi olduğunuzu resmî olarak gösterir ve karşı ülkede stopaj oranının düşürülmesi ya da istisna uygulanması için sunulur.

Belge olmadan, anlaşmada indirimli oran öngörülse bile karşı taraf tam oranda stopaj yapabilir. Sonradan iade süreci uzun ve zahmetlidir. Ödemeyi almadan önce belgeyi temin edin.

Sık yapılan hatalar

Türkiye’deki banka hesaplarını ve kira gelirini beyan dışı bırakmak yaygın bir hatadır. Gayrimenkul geliri çoğu anlaşmada taşınmazın bulunduğu ülkede vergilendirilir.

Bir diğer hata, şirket üzerinden çalışıyorsanız şirketin yönetim yerinin de mukimlik doğurabileceğini gözden kaçırmaktır. Afrika’da kurulmuş bir şirketi fiilen Türkiye’den yönetiyorsanız, şirketin vergi mukimliği tartışma konusu olabilir.

Uygulama kontrol listesi

• Hangi ülkenin mukimi sayıldığımı ölçütlere göre değerlendirdim.
• Türkiye ile bulunduğum ülke arasında anlaşma olup olmadığını resmî listeden kontrol ettim.
• Anlaşmanın yürürlüğe girmiş olduğunu doğruladım.
• Gelir türlerimi ayrı ayrı değerlendirdim.
• Ödeme almadan önce mukimlik belgemi temin ettim.
• Türkiye’deki kira ve menkul gelirlerimi göz ardı etmedim.
• Şirket yönetiyorsam yönetim yeri konusunu danışmanıma sordum.
• Kayıtlarımı yıl bazında düzenli tutuyorum.

Çalışma ve oturum statünüz mukimlik değerlendirmesini doğrudan etkiler; statü tarafı için gazetemizin oturum ve çalışma izni rehberine bakabilirsiniz.

Kaynaklar ve güncellik

Bu yazı Gelir İdaresi Başkanlığı ve Dışişleri Bakanlığı’nın çifte vergilendirme anlaşmalarına ilişkin resmî kaynaklarına dayanır. Anlaşma listesi, yürürlük tarihleri ve oranlar değişir. Bu yazı genel bilgi amaçlıdır ve vergi tavsiyesi değildir; kendi durumunuz için yeminli mali müşavir veya vergi danışmanına başvurun.