Türkiye ve Güney Afrika: Kıtanın güneyindeki en güçlü ekonomik bağ

Afrika kıtasının güney ucunda, kıtanın en sanayileşmiş ve en gelişmiş ekonomilerinden biri uzanır: Güney Afrika Cumhuriyeti. Türkiye ile arasındaki ilişki de bu ölçeğe yakışır biçimde, kıtanın güneyindeki en güçlü Türk ekonomik bağlarından biri.

Diplomasinin zemini

İki ülke diplomatik ilişkilerini, Güney Afrika’nın apartheid sonrası demokratik dönüşümünün hemen ardından, 1992–93’te kurdu. Türkiye’nin Pretoria’da bir büyükelçiliği, Cape Town’da ise bir başkonsolosluğu bulunuyor; Güney Afrika da Ankara’da temsil ediliyor. İlişki, Türkiye–Afrika Ortaklık ve İş Forumu süreçleriyle 2010’lar ve 2020’lerde belirgin biçimde derinleşti.

Üç şehre uçan bağ

Türk Hava Yolları’nın Güney Afrika ağı, ilişkinin genişliğini gösteriyor: İstanbul’dan Johannesburg, Cape Town ve Durban yönünde seferler, ülkeyi hem iş hem turizm trafiğiyle İstanbul üzerinden dünyaya bağlıyor. Johannesburg ve Cape Town hatları doğrudan işliyor; Durban’a ulaşım çoğu zaman Johannesburg aktarmalı sağlanıyor. THY ayrıca yerel taşıyıcı Airlink ile ortak uçuş (codeshare) düzenlemesi yürütüyor; bu, Güney Afrika ve komşu ülkelerdeki çok sayıda noktaya İstanbul üzerinden bağlantı kurmayı kolaylaştırıyor. Tarifeler 2026’da bölge genelinde değiştiği için, güncel gün, sefer ve aktarma bilgisini rezervasyondan önce turkishairlines.com üzerinden doğrulamak gerekir.

Milyar dolarlık ticaret

Güney Afrika, Türkiye’nin Sahraaltı Afrika’daki en büyük ticaret ortaklarından biri. İki ülke arasındaki yıllık ticaret hacmi son dönemde bir-iki milyar dolar bandında anılıyor; rakamlar kaynağa göre değiştiği için yaklaşık okumak gerekir. Türkiye petrol türevleri, makine, beyaz eşya, otomotiv parçaları ve tekstil ihraç ederken; Güney Afrika’dan kömür, altın, krom, manganez ve otomotiv parçaları geliyor. İki ülke, bir serbest ticaret anlaşması ihtimalini de gündeme aldı.

Kıtanın en sanayileşmiş ekonomisiyle kurulan bağ, çoğu zaman bütün bir bölgenin ekonomik nabzına dokunur.

Köklü bir topluluk

Güney Afrika, kıtada köklü bir Türk topluluğunun yaşadığı ender ülkelerden biri. Johannesburg ve Cape Town merkezli bu topluluk, camileri, işletmeleri ve okullarıyla görünür bir varlık kurdu. Yunus Emre Enstitüsü’nün Johannesburg’daki kültür merkezi, Türkçe ve kültür programlarıyla bu bağı besliyor. (Topluluğun hikâyesini Johannesburg Türk topluluğu yazımızda ayrıntılı ele almıştık.)

Hassas başlıklar

Güney Afrika’yı anlatırken birkaç konuya saygıyla yaklaşmak gerekiyor. İlki, ülkenin apartheid’den demokrasiye geçişi ve Nelson Mandela mirası: bu, Güney Afrika halkının haklı bir gurur kaynağı; apartheid döneminin adaletsizliğini küçümseyen hiçbir ifadeye yer yok. İkincisi eğitim: Türkiye, Gülen hareketiyle, Ankara’nın FETÖ olarak nitelediği yapıyla, bağlantılı okulların devrini istedi; ancak Güney Afrika bu okulları (Horizon eğitim kurumları) devretmedi, okullar bağımsız biçimde faaliyetine devam ediyor. Maarif Vakfı ise ülkede kendi okullarını açtı. Nitelemelerin Türk devletine ait olduğunu belirtmek ve Güney Afrika’nın tutumunu olgusal aktarmak gerekiyor. Ülkenin eşitsizlik gibi toplumsal sorunlarına da genellemelerden ve klişelerden uzak, veriye dayalı bir dille yaklaşmak şart.

Ülkedeki Türk varlığı

Güney Afrika, kıtada Türk varlığının en yerleşik ve en kurumsal olduğu ülke. Türkiye, Pretoria’da yerleşik bir büyükelçilik ve Cape Town’da bir başkonsoloslukla temsil ediliyor; bu, kıtada her zaman rastlanmayan bir temsil yoğunluğu. Johannesburg, ülkenin ticaret kalbi olarak Türk iş insanları ve şirketleri için bölgedeki en önemli üs konumunda. Türkiye Maarif Vakfı ülkede okullarıyla faaliyet gösteriyor; Yunus Emre Enstitüsü’nün Johannesburg merkezi Türkçe ve kültür programları sunuyor. Topluluğun en görünür simgesi ise Johannesburg yakınlarındaki Midrand’da yer alan Nizamiye külliyesi: cami, okul, klinik ve çarşıdan oluşan bu kompleks, kıtadaki en büyük Türk yapılı ibadet ve hizmet merkezlerinden biri olarak anılıyor. İş dünyası tarafında ise Türkiye–Güney Afrika iş konseyi (DEİK bünyesinde) ikili ticareti kurumsal bir zemine taşıyor. Topluluğun büyüklüğüne dair kesin rakamlar için ve resmî işlemlerde, Türkiye’nin Pretoria Büyükelçiliği veya Cape Town Başkonsolosluğu ile teyit önerilir.

Bölgesel bir merkez

Güney Afrika’nın ağırlığı yalnızca kendi ekonomisiyle sınırlı değil: ülke, Güney Afrika Gümrük Birliği (SACU) ve SADC içindeki konumuyla komşu ülkeler için de bir kapı işlevi görüyor. Johannesburg’daki O. R. Tambo Havalimanı, bölgenin en yoğun bağlantı noktalarından biri; bu da İstanbul üzerinden gelen trafiğin buradan kıtanın güneyine dağılmasını kolaylaştırıyor. İki ülke, gündeme aldıkları serbest ticaret ihtimaliyle bu bağı daha da kurumsallaştırmayı tartışıyor.

Sonuç

Türkiye–Güney Afrika ilişkisi, kıtanın güneyindeki en güçlü ve en olgun Türk ekonomik bağı.