Türkiye ve Libya: Bölünmüş bir ülkeyle kurulan hassas bağ
2014'ten bu yana iki başlı yönetilen Libya'da Türkiye'nin ilişkisi, başta Trablus merkezli hükümetle yürüdü. Köklü tarihî bağlar, bugün hassas bir dengenin içinden geçiyor.
Bir ülkeyle ilişkiyi anlatmak, o ülke ikiye bölünmüşse hassas bir iş haline gelir. Libya tam da böyle: 2014’ten bu yana ülke, başkent Trablus merkezli ve uluslararası tanınan hükümet ile doğuda Halife Hafter’e bağlı güçlerle hizalanan otoriteler arasında fiilen ikiye bölünmüş durumda. Bu yazı, bu bölünmede hiçbir tarafı desteklemez; yalnızca olguları, kaynaklarıyla aktarır.
Türkiye’nin muhatabı
Türkiye’nin Libya’daki resmî ilişkisi, esas olarak Trablus merkezli, önce Ulusal Mutabakat Hükümeti (UMH), sonra Ulusal Birlik Hükümeti (UBH), yönetimle yürüdü. Son dönemde Türk firmalarının ülkenin doğusundaki şehirlerle de iş temasları geliştirdiği bildiriliyor; ancak diplomatik ilişkinin ağırlık merkezi Trablus tarafı.
2019 mutabakatları
İlişkinin en çok konuşulan halkası, Kasım 2019’da Türkiye ile Trablus hükümeti arasında imzalanan iki mutabakat: biri Doğu Akdeniz’de deniz yetki alanlarını belirleyen, diğeri güvenlik ve askerî iş birliğine dair. Deniz yetki anlaşması Yunanistan, Mısır ve Kıbrıs gibi ülkelerce itiraz gördü; dolayısıyla bunu “tartışmalı” bir düzenleme olarak, taraflarının iddialarına atıfla aktarmak gerekir. 2019–2020’de Türkiye, güvenlik mutabakatı kapsamında Trablus hükümetine askerî destek verdi. Bu desteği zafer diliyle değil, bir silahlı çatışma döneminde gerçekleşen, uluslararası tepkilerin de farklı olduğu bir gelişme olarak, ölçülü biçimde anlatmak doğru olan.
Bölünmüş bir ülkede gazetecilik, en çok da kullanılan sıfatlarda dikkat ister: her kelime bir tarafı işaret edebilir.
Asırlara uzanan kök
Libya ile bağ yeni değil. Bugünkü Libya toprakları (Trablusgarp ve Bingazi/Berka) 16. yüzyıl ortasından 1911–1912’deki İtalyan işgaline kadar Osmanlı yönetiminde kaldı. Bu uzun ortak tarih, iki halk arasında bugün de hissedilen bir yakınlık bıraktı.
Gökyüzünde yeniden açılan hat
İlişkinin somut bir göstergesi havacılıkta: Türk Hava Yolları, İstanbul’dan başkent Trablus’un Mitiga Havalimanı’na, Misrata’ya ve Bingazi’ye doğrudan (aktarmasız) sefer yapıyor. Misrata hattı, 2025’te yaklaşık on yıllık aradan sonra yeniden açıldı; Bingazi seferleri de uzun bir aranın ardından tekrar başlatıldı. Uçuşların yeniden açılması, ülkedeki istikrar arayışının da bir işareti olarak okunabilir. Yine de güvenlik durumu değişken olduğu için bu hatlar zaman zaman etkilenebiliyor; güncel sefer saatlerini ve durumunu turkishairlines.com üzerinden, seyahat öncesinde ise T.C. Dışişleri Bakanlığı’nın güncel seyahat tavsiyelerini dikkate alarak doğrulamak gerekir.
Libya’daki Türk varlığı
Türkiye’nin Libya’daki varlığının ağırlık merkezi, başta müteahhitlik olmak üzere ekonomidir. Türk inşaat firmalarının Libya’da kökleri 1970’lere uzanıyor; o dönemde on binlerce Türk işçinin ülkede çalıştığı, çok sayıda büyük altyapı ve konut projesinin Türk şirketlerince yapıldığı biliniyor. İç savaş yıllarında durakladıktan sonra bu varlık, son dönemde yeniden inşa ve altyapı projeleriyle yeniden canlanmaya başladı; Libya, Türk müteahhitlik sektörü için tarihsel olarak en büyük pazarlardan biri olmayı sürdürüyor. Kültür tarafında Yunus Emre Enstitüsü, 2024’te imzalanan kültürel iş birliği mutabakatının ardından Trablus’ta Türkçe ve Türk kültürü faaliyetleri yürütüyor. Türkiye’nin Trablus’ta bir büyükelçiliği bulunuyor. Ülkenin bölünmüş ve güvenlik açısından kırılgan yapısı nedeniyle, gerek ticari gerek bireysel her türlü resmî ve hukuki konuda Trablus Büyükelçiliği ile temasa geçmek ve Dışişleri Bakanlığı’nın güncel seyahat tavsiyelerini izlemek gerekir.
Sonuç
Türkiye–Libya ilişkisi, köklü bir tarihle bölünmüş bir bugünün arasında, hassas bir denge üzerinde duruyor. Bu dengeyi anlatmanın tek dürüst yolu, taraf tutmadan, olguları tarihleriyle vermek.
