Türkiye ve Cibuti: Kızıldeniz'in kapısında sessiz ama derin bir ortaklık

Haritada küçük görünen ülkeler, bazen jeopolitikanın en büyük kavşaklarında durur. Cibuti tam da böyle bir yer: Kızıldeniz’in Hint Okyanusu’na açıldığı Bab’ül-Mendep Boğazı’nın hemen yanında, dünyanın en yoğun deniz ticaret yollarından birinin bekçisi. Bu yüzden nüfusu bir milyonun biraz üzerindeki bu ülke, küresel güçlerin askerî üs açtığı sayılı noktalardan biri.

Türkiye ile Cibuti arasındaki ilişki, bu stratejik zeminde sessiz ama istikrarlı biçimde derinleşti. Gösterişten uzak; ama bir cami, bir okul ve hızla büyüyen bir ticaret kaleminde kendini gösteren somut bir ortaklık.

Diplomasinin çizgisi

İki ülke diplomatik ilişkileri 1977’de kurdu. Cibuti’nin Ankara Büyükelçiliği 2012’de, Türkiye’nin Cibuti Büyükelçiliği ise 2013’te açıldı. İlişkiye asıl ivmeyi, Cumhurbaşkanı Erdoğan’ın 24 Ocak 2015’teki ziyareti kazandırdı: bir Türk cumhurbaşkanının ülkeye ilk ziyaretiydi, büyükelçilik binası hizmete açıldı ve sekiz anlaşma imzalandı. 2017’de Cibuti Cumhurbaşkanı Ismail Omar Guelleh’in Ankara’yı ziyaret etmesiyle temas karşılıklı hale geldi.

Altmış milyondan beş yüz milyona

Ekonomik bağın hikâyesi rakamlarda. İki ülke arasındaki ticaret hacmi, Türk kaynaklarına göre 2014’te yaklaşık 60 milyon dolardan 2024’te 500 milyon dolar bandına çıktı. Bu, on yılda sekiz katı aşan bir büyüme. Ticaretin büyük ölçüde Türkiye’den Cibuti’ye yapılan ihracata dayandığını ve “en büyük ticaret ortağı” türü ifadelerin Türk yetkililerin değerlendirmesi olduğunu belirtmekte fayda var.

İki ülke, Doraleh limanı yakınında bir Türk ekonomi bölgesi kurulması gibi planları da gündeme aldı; ancak bu tür projelerin hayata geçme durumunu kesinleşmiş birer gerçek değil, açıklanmış birer niyet olarak okumak gerekiyor.

Cibuti’nin değeri toprağında değil, konumunda: bir geminin Süveyş’e ya da Hint Okyanusu’na açılırken geçtiği dar kapının hemen yanında durmasında.

Gökyüzündeki tek hat

Hava bağlantısında tablo nettir: İstanbul–Cibuti hattında doğrudan sefer yapan tek havayolu Türk Hava Yolları. Tek bir bağlantı bile, Cibuti’yi İstanbul üzerinden dünyanın geri kalanına bağlamaya yetiyor. Sefer sıklığı mevsime göre değiştiği için güncel bilgiyi her zaman havayolunun resmî kaynağından almak gerekir.

Bir cami, bir okul

Türkiye’nin Cibuti’deki en görünür izi, başkentin en büyük camisi: Türkiye Diyanet Vakfı tarafından inşa edilen ve 29 Kasım 2019’da açılan Abdülhamid Han Camisi. Yaklaşık 6.000 kişilik kapasitesiyle ülkenin en büyük ibadethanesi olan yapı, bünyesinde bir okul da barındırıyor.

Eğitimde ise Türkiye Maarif Vakfı’nın Cibuti’deki okulu öne çıkıyor; okul, Mayıs 2019’da Cibuti Eğitim Bakanlığı tarafından “en iyi okul” seçildi. TİKA da ülkede, balıkçılık sektörüne destek dâhil, kalkınma projeleri yürütüyor.

Üs değil, ortaklık

Bir yanlış anlamayı baştan gidermek gerek: Cibuti, ABD’den Fransa’ya, Çin’den Japonya’ya kadar çok sayıda ülkenin askerî üssüne ev sahipliği yapar; ama Türkiye’nin Cibuti’de bir üssü yoktur. Türkiye’nin Afrika Boynuzu’ndaki askerî varlığı Mogadişu’daki eğitim üssüdür. İki ülke arasında 2024’te imzalananlar ise askerî eğitim ve mali iş birliği anlaşmalarıdır — bir üs değil. Bu ayrımı netleştirmek, ilişkiyi büyük güç rekabeti çerçevesine sıkıştırmamak için önemli.

Cibuti–Türkiye ilişkisi, büyük manşetler atmadan ilerleyen, ama her yıl biraz daha kalınlaşan bir bağ. Önümüzdeki sayılarda Kızıldeniz hattındaki Türk ticaretini ve Cibuti’nin lojistik merkezi rolünü daha yakından ele alacağız.